Luật ngân sách nhà nước là một trong những văn bản pháp lý quan trọng nhất trong hệ thống tài chính Việt Nam, quy định cách thức quản lý, sử dụng nguồn lực quốc gia một cách hiệu quả và minh bạch. Luật ngân sách nhà nước 2025 (số 89/2025/QH15) đã cập nhật nhiều quy định mới, nhằm phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội hiện đại. Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu rõ ràng về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và các nguyên tắc sử dụng ngân sách nhà nước theo quy định của luật này. Đây là những nội dung cốt lõi giúp doanh nghiệp, cơ quan nhà nước và cá nhân nắm bắt cách thức vận hành ngân sách quốc gia.

Phạm vi điều chỉnh của luật ngân sách nhà nước

Theo điều 1 luật ngân sách nhà nước 2025, luật này quy định toàn diện về các hoạt động liên quan đến ngân sách nhà nước, bao gồm:

- Lập dự toán ngân sách: Xây dựng kế hoạch thu, chi hàng năm và trung hạn.

- Chấp hành ngân sách: Thực hiện các khoản thu, chi theo đúng kế hoạch đã phê duyệt.

- Kiểm toán và quyết toán: Kiểm tra, đánh giá và kết thúc năm tài chính.

- Công khai và giám sát: Đảm bảo tính minh bạch, cho phép công chúng và các cơ quan giám sát theo dõi.

- Nhiệm vụ, quyền hạn: Phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, đơn vị và cá nhân liên quan trong lĩnh vực ngân sách nhà nước.

Phạm vi này bao quát toàn bộ hệ thống ngân sách từ trung ương đến địa phương, nhằm đảm bảo nguồn lực nhà nước được sử dụng hiệu quả, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và các mục tiêu quốc gia khác. Phạm vi điều chỉnh rộng rãi giúp luật trở thành nền tảng cho việc quản lý tài chính công, tránh lãng phí và tham nhũng.

Đối tượng áp dụng của luật ngân sách nhà nước

Luật ngân sách nhà nước 2025 áp dụng cho một loạt đối tượng để đảm bảo tính toàn diện và thống nhất trong quản lý. Theo điều 2, các đối tượng bao gồm:

- Các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị và Mặt trận tổ quốc Việt Nam: Bao gồm Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành, tòa án, viện kiểm sát và các tổ chức chính trị như Đảng cộng sản Việt Nam, Mặt trận tổ quốc Việt Nam.

- Các đơn vị sự nghiệp công lập: Như trường học, bệnh viện, viện nghiên cứu công lập, nơi sử dụng ngân sách để thực hiện nhiệm vụ công.

- Các tổ chức và cá nhân khác có liên quan đến ngân sách nhà nước: Bao gồm doanh nghiệp nhà nước, tổ chức xã hội nhận hỗ trợ từ ngân sách và cá nhân tham gia vào các hoạt động thu, chi ngân sách.

Những đối tượng này phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định để tránh vi phạm pháp luật. Ví dụ, các cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm lập và chấp hành dự toán, trong khi cá nhân có thể bị truy cứu nếu lạm dụng ngân sách. Việc mở rộng đối tượng áp dụng giúp luật bao quát mọi khía cạnh, từ quản lý vĩ mô đến thực thi cụ thể.

Các nguyên tắc sử dụng ngân sách nhà nước theo quy định

Luật ngân sách nhà nước 2025 nhấn mạnh nhiều nguyên tắc sử dụng ngân sách để đảm bảo tính bền vững, hiệu quả và công bằng. Các nguyên tắc chính được quy định tại điều 7 (nguyên tắc cân đối), điều 8 (nguyên tắc quản lý) và điều 9 (nguyên tắc phân cấp), tập trung vào việc sử dụng (chi tiêu) ngân sách một cách hợp lý. Dưới đây là các nguyên tắc nổi bật:

1. Nguyên tắc cân đối ngân sách nhà nước (điều 7):

• Tổng thu từ thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác phải lớn hơn chi thường xuyên, đồng thời tích lũy cho đầu tư phát triển. Bội chi chỉ được phép nếu nhỏ hơn chi đầu tư và tiến tới cân bằng thu, chi;
• Vay bù đắp bội chi chỉ dùng cho đầu tư phát triển, không cho chi thường xuyên;
• Bội chi ngân sách địa phương chỉ áp dụng cho cấp tỉnh, dùng cho dự án đầu tư công, với giới hạn dư nợ vay (không vượt 120% thu ngân sách cho địa phương tự cân đối, 80% cho địa phương nhận bổ sung);
• Các khoản thu không gắn với chi cụ thể, trừ trường hợp pháp luật quy định khác.

Nguyên tắc này đảm bảo ngân sách được sử dụng bền vững, ưu tiên phát triển dài hạn thay vì chi tiêu ngắn hạn.

2. Nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước (điều 8):

• Quản lý thống nhất, tập trung dân chủ, hiệu quả, tiết kiệm, công khai, minh bạch và công bằng; gắn quyền hạn với trách nhiệm;
• Toàn bộ thu, chi phải được dự toán đầy đủ, chi chỉ thực hiện khi có dự toán được giao (trừ trường hợp tạm cấp khẩn cấp);
• Ưu tiên bố trí cho chi đầu tư phát triển, giáo dục, khoa học công nghệ, giảm nghèo, y tế, dân tộc và bình đẳng giới;
• Bảo đảm chi trả nợ lãi, thực hiện cam kết quốc tế và hỗ trợ tổ chức chính trị, mặt trận tổ quốc;
• Không hỗ trợ kinh phí cho quỹ tài chính ngoài ngân sách, trừ trường hợp đặc biệt và phù hợp khả năng.

Nguyên tắc này nhấn mạnh sử dụng ngân sách phải tiết kiệm, chống lãng phí và ưu tiên các lĩnh vực then chốt để phát triển đất nước.

3. Nguyên tắc phân cấp quản lý nguồn thu, nhiệm vụ chi và quan hệ giữa các cấp ngân sách (điều 9):

• Phân cấp cụ thể nguồn thu và nhiệm vụ chi cho ngân sách trung ương, cấp tỉnh và cấp xã;
• Ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, hỗ trợ địa phương chưa cân đối và theo quy định cụ thể;
• Đảm bảo địa phương chủ động thực hiện nhiệm vụ được giao, tăng cường nguồn lực cho cấp xã.

Nguyên tắc phân cấp giúp sử dụng ngân sách linh hoạt, phù hợp với điều kiện địa phương, tránh tập trung quyền lực quá mức.

Các nguyên tắc trên đảm bảo ngân sách nhà nước được sử dụng hiệu quả, góp phần vào sự ổn định kinh tế vĩ mô và phát triển bền vững của Việt Nam.

Luật ngân sách nhà nước 2025 không chỉ định hướng quản lý tài chính công mà còn nhấn mạnh trách nhiệm của mọi đối tượng trong việc sử dụng nguồn lực quốc gia. Việc nắm rõ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và các nguyên tắc sử dụng ngân sách nhà nước giúp các bên liên quan tuân thủ pháp luật, tránh rủi ro. Nếu bạn đang tìm hiểu sâu hơn về luật này, hãy tham khảo các văn bản chính thức từ Quốc hội hoặc các cơ quan tài chính để cập nhật thông tin mới nhất. Hy vọng bài viết này hữu ích cho bạn trong việc tìm kiếm thông tin về luật ngân sách nhà nước!

> Toàn văn văn bản.