Luật tố tụng hành chính năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2015 và 2022) là văn bản pháp luật quan trọng quy định trình tự, thủ tục giải quyết các vụ án hành chính tại tòa án nhân dân. Một trong những nguyên tắc nền tảng được luật này khẳng định rõ nét nhất chính là nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ tố tụng của các đương sự. Đây không chỉ là sự thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật mà còn là cơ sở để bảo đảm công lý trong quan hệ giữa cá nhân, tổ chức với cơ quan nhà nước.

1. Nguyên tắc bình đẳng được quy định tại đâu?

Nguyên tắc này được quy định trực tiếp tại điều 4 luật tố tụng hành chính 2010 như sau:

“Các đương sự có quyền và nghĩa vụ bình đẳng trong tố tụng hành chính.

Tòa án có trách nhiệm bảo đảm cho các đương sự thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình theo quy định của luật này.”

Đây là nguyên tắc xuyên suốt, được nhắc lại ở nhiều điều khoản khác (điều 58, điều 59, điều 60…) nhằm bảo đảm không bên nào, dù là cơ quan hành chính nhà nước hay người dân bị đặt vào vị trí yếu thế hơn về mặt tố tụng.

2. Bình đẳng quyền và nghĩa vụ được thể hiện như thế nào?

a) Quyền bình đẳng của người khởi kiện (cá nhân, tổ chức):

• Được khởi kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính (điều 30, 31);
• Được yêu cầu tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời (điều 137);
• Được cung cấp, bổ sung chứng cứ, tài liệu bất kỳ lúc nào trong giai đoạn chuẩn bị xét xử (điều 95);
• Được tham gia phiên tòa, trình bày ý kiến, đối chất, tranh luận trực tiếp;
• Được kháng cáo, kháng nghị bản án, quyết định sơ thẩm (điều 203);
• Được yêu cầu giám đốc thẩm, tái thẩm khi có căn cứ pháp luật.

b) Quyền bình đẳng của người bị kiện (cơ quan nhà nước, công chức):

• Được nhận thông báo thụ lý vụ án và toàn bộ tài liệu do người khởi kiện nộp;
• Được cung cấp, bổ sung chứng cứ, tài liệu bảo vệ cho quyết định/hành vi của mình;
• Được trình bày ý kiến, đối chất, tranh luận tại phiên tòa;
• Được kháng cáo bản án, quyết định sơ thẩm;
• Được đề nghị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.

Như vậy, dù người bị kiện là cơ quan nhà nước có quyền lực lớn, luật vẫn đặt họ vào vị trí đương sự bình đẳng với người dân trước tòa án.

3. Nghĩa vụ tố tụng bình đẳng giữa các bên:

Cả hai bên đều phải:

• Chấp hành nghiêm chỉnh các yêu cầu của tòa án, hội đồng xét xử;
• Cung cấp tài liệu, chứng cứ mà mình có trong thời hạn luật định;
• Chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, trung thực của chứng cứ do mình cung cấp;
• Nộp tạm ứng án phí, án phí theo quy định (trừ trường hợp được miễn).

Đặc biệt, người bị kiện có nghĩa vụ chứng minh quyết định hành chính, hành vi hành chính của mình là đúng pháp luật (khoản 2 điều 60), đây là sự đảo ngược gánh nặng chứng minh so với tố tụng dân sự thông thường, thể hiện rõ sự bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân khi đối thoại với cơ quan nhà nước.

4. Vai trò của tòa án trong việc bảo đảm nguyên tắc bình đẳng:

Tòa án có trách nhiệm:

• Tạo điều kiện để các đương sự thực hiện quyền tố tụng (thu thập chứng cứ, triệu tập người làm chứng, định giá tài sản…);
• Không được hạn chế quyền của bất kỳ đương sự nào chỉ vì họ là cơ quan nhà nước hay người dân thường;
• Phải giải thích rõ quyền và nghĩa vụ cho các đương sự (đặc biệt với người khởi kiện là cá nhân yếu thế);
• Xử lý nghiêm các hành vi cản trở tố tụng từ bất kỳ bên nào.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nguyên tắc bình đẳng:

• Bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo hiến pháp 2013;
• Tạo niềm tin của người dân vào công lý và nhà nước pháp quyền;
• Ngăn chặn tình trạng lạm quyền, cửa quyền của một số cơ quan hành chính;
• Góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cả cán bộ lẫn người dân.

Nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong tố tụng hành chính theo luật tố tụng hành chính 2010 là bước tiến lớn của hệ thống tư pháp Việt Nam, thể hiện rõ tinh thần “dân với chính quyền là bình đẳng trước pháp luật và trước tòa án”. Dù đã qua nhiều lần sửa đổi bổ sung (2015, 2022), nguyên tắc này vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi và tiếp tục là kim chỉ nam trong mọi vụ án hành chính.

Nếu bạn đang gặp tranh chấp hành chính (khiếu kiện quyết định thu hồi đất, kỷ luật công chức, xử phạt vi phạm hành chính…), việc nắm rõ nguyên tắc bình đẳng này sẽ giúp bạn tự tin hơn khi bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trước tòa án.