Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, việc bảo vệ trật tự an toàn xã hội và đấu tranh phòng chống tội phạm là nhiệm vụ chung của cả cơ quan nhà nước và mọi công dân. Một trong những tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự đáng chú ý nhất, mang tính nhân văn và khích lệ tinh thần dũng cảm, chính là hành vi gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội. Điều 24 bộ luật hình sự 2015 đã đặt ra những khuôn khổ pháp lý cụ thể nhằm bảo vệ những người "vì nghĩa lớn" nhưng đồng thời cũng thiết lập những giới hạn nghiêm ngặt để tránh việc lạm dụng quyền lực hoặc hành xử quá mức cần thiết.

1. Bản chất pháp lý của hành vi gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội:

Hành vi gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội không được coi là tội phạm nếu nó đáp ứng các điều kiện luật định. Đây là một trong những căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn khi một người đang thực hiện hành vi phạm tội hoặc đang bỏ trốn sau khi phạm tội, việc sử dụng vũ lực để khống chế là điều khó tránh khỏi. Nếu pháp luật quá khắt khe, người dân và lực lượng chức năng sẽ nảy sinh tâm lý e dè, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm. Ngược lại, nếu không có giới hạn, quyền con người của đối tượng bị bắt giữ (dù là người phạm tội) sẽ bị xâm phạm nghiêm trọng.

Về mặt lý luận, hành vi này mang tính ích lợi xã hội. Thiệt hại gây ra cho người phạm tội (về sức khỏe hoặc tài sản) được xem là "cái giá" cần thiết để bảo vệ một lợi ích lớn hơn, đó là sự nghiêm minh của pháp luật và sự an toàn của cộng đồng. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ ràng giữa việc bắt giữ để đưa ra ánh sáng công lý với việc trả thù cá nhân hay hành hung người đã mất khả năng kháng cự.

2. Các điều kiện để hành vi gây thiệt hại được coi là hợp pháp:

Để một hành vi gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội được loại trừ trách nhiệm hình sự, theo quy định tại khoản 1 điều 24 bộ luật hình sự, cần hội đủ các điều kiện sau:

2.1) Mục đích của hành vi:

Mục đích duy nhất và trực tiếp của người bắt giữ phải là để bắt giữ người phạm tội để đưa đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Nếu mục đích của người gây thiệt hại là để trả thù, để giải quyết mâu thuẫn cá nhân hoặc vì động cơ đê hèn khác, thì dù đối tượng bị bắt có là người vừa phạm tội, hành vi gây thiệt hại vẫn cấu thành tội phạm độc lập (như tội cố ý gây thương tích hoặc giết người).

2.2) Đối tượng bị bắt giữ:

Đối tượng ở đây phải là người đang thực hiện hành vi phạm tội hoặc người đang bị truy nã, người vừa thực hiện tội phạm xong đang bỏ trốn. Pháp luật không cho phép gây thiệt hại đối với những người chỉ mới có ý định phạm tội nhưng chưa thực hiện, hoặc những người mà hành vi của họ không cấu thành tội phạm theo quy định của bộ luật hình sự.

2.3) Tính cần thiết của hành vi:

Đây là điều kiện then chốt. Việc sử dụng vũ lực và gây thiệt hại chỉ được chấp nhận khi đó là biện pháp cuối cùng và duy nhất để khống chế đối tượng. Nếu đối tượng không kháng cự, tự nguyện tra tay vào còng hoặc có thể bắt giữ bằng các biện pháp nhẹ nhàng hơn mà người bắt giữ vẫn cố tình gây thương tích, thì điều kiện này không được thỏa mãn.

3. Ranh giới của sự "cần thiết" và hệ quả của việc vượt quá giới hạn:

Khoản 2 điều 24 bộ luật hình sự quy định rõ về trường hợp gây thiệt hại vượt quá mức cần thiết. Nếu thiệt hại gây ra rõ ràng là quá đáng, không tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội cũng như tình huống bắt giữ, thì người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự.

3.1) Thế nào là vượt quá mức cần thiết?

Sự "rõ ràng là quá đáng" thường được xem xét dựa trên các yếu tố:

- Sự chênh lệch về tương quan lực lượng: Nếu nhiều người khỏe mạnh bắt giữ một người già, trẻ em hoặc người đang bị thương mà vẫn đánh đập gây thương tật nặng.

- Tính chất của tội phạm gốc: Bắt một người trộm cắp vặt mà đánh chết họ là sự mất cân xứng trầm trọng so với bắt giữ một đối tượng giết người đang cầm vũ khí nguy hiểm.

- Trạng thái của đối tượng: Đối tượng đã bị khống chế, đã bị trói hoặc đã ngất đi nhưng người bắt giữ vẫn tiếp tục tấn công.

3.2) Trách nhiệm hình sự khi vượt quá giới hạn:

Khi vượt quá mức cần thiết, người bắt giữ không còn được bảo vệ bởi tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự hoàn toàn. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam vẫn có sự khoan hồng nhất định. Thông thường, người thực hiện hành vi trong trường hợp này sẽ được áp dụng các khung hình phạt nhẹ hơn hoặc được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự do "phạm tội trong trường hợp vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội".

4. Phân biệt với phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết:

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội với phòng vệ chính đáng (điều 22) và tình thế cấp thiết (điều 23). Dù đều là tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự, chúng có những điểm khác biệt căn bản:

- Về mục đích: Phòng vệ chính đáng nhằm gạt bỏ sự tấn công đang trực tiếp đe dọa; còn bắt giữ người phạm tội nhằm đưa họ về cơ quan chức năng.

- Về thời điểm: Phòng vệ chính đáng xảy ra khi hành vi tấn công đang diễn ra; bắt giữ người phạm tội có thể xảy ra sau khi hành vi phạm tội đã kết thúc và đối tượng đang bỏ trốn.

- Về đối tượng chịu thiệt hại: Trong phòng vệ chính đáng và bắt giữ người phạm tội, thiệt hại gây ra cho chính người tấn công/người phạm tội. Trong tình thế cấp thiết, thiệt hại thường gây ra cho bên thứ ba (lợi ích hợp pháp khác) để cứu vãn một lợi ích lớn hơn.

5. Thực trạng và những khó khăn trong việc áp dụng quy định:

Trong thực tiễn xét xử, việc xác định thế nào là "cần thiết" thường mang tính cảm tính và phụ thuộc nhiều vào hội đồng xét xử. Có những vụ án "bắt trộm" nhưng người dân quá khích dẫn đến đánh chết đối tượng, gây ra nhiều tranh cãi trong dư luận.

5.1) Tâm lý đám đông và "tòa án nhân dân":

Tại Việt Nam, hiện tượng người dân vây bắt và hành hung kẻ trộm chó, trộm xe máy diễn ra khá phổ biến. Trong nhiều trường hợp, hành vi này vượt xa mục đích bắt giữ mà chuyển sang hành vi hành hạ, trả thù. Đây là vấn đề báo động về ý thức pháp luật, nơi ranh giới giữa người bắt tội phạm và kẻ phạm tội trở nên mong manh.

5.2) Khó khăn cho lực lượng thực thi công vụ:

Đối với các chiến sĩ công an, việc nổ súng hay sử dụng vũ lực trong khi truy đuổi tội phạm ma túy, tội phạm có vũ khí là một quyết định sinh tử trong tích tắc. Nếu pháp luật không có hướng dẫn cụ thể về "mức cần thiết", các chiến sĩ dễ rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan; nếu không quyết liệt thì tội phạm tẩu thoát hoặc gây nguy hiểm cho đồng đội, nếu quyết liệt quá tay thì có nguy cơ bị kỷ luật hoặc truy tố.

6. Kiến nghị và giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:

Để điều 24 bộ luật hình sự thực sự đi vào đời sống và phát huy hiệu quả, cần có những hướng dẫn cụ thể từ hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao:

- Xây dựng tiêu chí định lượng: Cần cụ thể hóa các tiêu chí về "mức độ cần thiết" dựa trên loại tội phạm. Ví dụ, với tội phạm ít nghiêm trọng, mức độ vũ lực cho phép phải thấp hơn nhiều so với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

- Tăng cường phổ biến giáo dục pháp luật: Người dân cần hiểu rằng họ có quyền bắt giữ người phạm tội quả tang, nhưng không có quyền "xử lý" thay tòa án. Việc gây thương tích không cần thiết cho đối tượng sau khi đã khống chế là hành vi vi phạm pháp luật.

- Bảo vệ người dũng cảm: Cần có cơ chế bảo vệ tối đa cho những công dân tích cực tham gia bắt giữ tội phạm, tránh việc họ trở thành nạn nhân của các vụ kiện tụng dân sự hoặc hình sự từ phía gia đình người phạm tội nếu thiệt hại gây ra là khách quan và không thể tránh khỏi.

Hành vi gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội là một chế định pháp lý quan trọng, thể hiện sự ủng hộ của nhà nước đối với các hoạt động phòng chống tội phạm trong nhân dân. Tuy nhiên, công lý không thể được thực thi bằng những hành vi phi pháp. Mỗi công dân và người thực thi công vụ cần phải hiểu rõ giới hạn của mình, sử dụng vũ lực đủ để khống chế, đủ để ngăn chặn cái ác, chứ không phải để thay thế sự phán xét của pháp luật.

Việc nắm vững các quy định tại điều 24 bộ luật hình sự không chỉ giúp chúng ta tự tin hơn khi đối mặt với tội phạm mà còn bảo vệ chính bản thân chúng ta khỏi những rắc rối pháp lý không đáng có. Một xã hội văn minh là nơi tội phạm bị trừng trị bằng pháp luật và những người bảo vệ pháp luật luôn hành động trong khuôn khổ của sự nhân văn và lý trí.