Nguyên tắc xét xử công khai là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong tố tụng hành chính Việt Nam, góp phần bảo đảm tính minh bạch, công bằng và giám sát của nhân dân đối với hoạt động của tòa án. Nguyên tắc này không chỉ thể hiện quyền con người, quyền công dân mà còn giúp nâng cao niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp.

1. Cơ sở pháp lý của nguyên tắc xét xử công khai:

Nguyên tắc xét xử công khai được quy định rõ tại điều 16 luật tố tụng hành chính 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019):

• Tòa án xét xử kịp thời trong thời hạn do luật này quy định, bảo đảm công bằng (khoản 1);
• Tòa án xét xử công khai. Trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong, mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người chưa thành niên hoặc giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân theo yêu cầu chính đáng của đương sự, tòa án có thể xét xử kín (khoản 2);
• Trong quá trình xét xử, mọi tài liệu, chứng cứ phải được xem xét đầy đủ, khách quan, toàn diện, công khai, trừ trường hợp không được công khai theo quy định của luật này (khoản 3).

Nguyên tắc này cũng được ghi nhận trong hiến pháp 2013 (điều 31, 103) và phù hợp với các luật tố tụng khác như bộ luật tố tụng dân sự 2015, bộ luật tố tụng hình sự 2015, thể hiện tính thống nhất trong hệ thống pháp luật tố tụng Việt Nam.

2. Nội dung của nguyên tắc xét xử công khai trong tố tụng hành chính:

Xét xử công khai có nghĩa là:

• Phiên tòa được mở công khai tại trụ sở tòa án hoặc địa điểm khác do tòa án quyết định;
• Mọi công dân (thường từ đủ 16 tuổi trở lên) đều có quyền tham dự phiên tòa, trừ trường hợp đặc biệt;
• Tòa án phải niêm yết công khai thời gian, địa điểm mở phiên tòa trước khi xét xử;
• Các hoạt động xét xử như hỏi, tranh tụng, công bố chứng cứ, tranh luận đều được tiến hành trước sự chứng kiến của công chúng;
• Bản án, quyết định của tòa án phải được tuyên công khai (kể cả trường hợp xét xử kín).

Nguyên tắc này áp dụng chủ yếu cho thủ tục xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Với giám đốc thẩm, tái thẩm, việc công khai có thể được thực hiện linh hoạt hơn tùy theo tính chất vụ việc.

Ngoài ra, nguyên tắc còn thể hiện qua việc công khai chứng cứ tại phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và đối thoại (điều 129, 138 luật TTHC 2015).

3. Các trường hợp ngoại lệ (xét xử kín):

Mặc dù nguyên tắc là xét xử công khai, luật tố tụng hành chính vẫn cho phép xét xử kín trong các trường hợp đặc biệt nhằm bảo vệ lợi ích cao hơn:

• Cần giữ bí mật nhà nước;
• Cần giữ gìn thuần phong, mỹ tục của dân tộc;
• Bảo vệ người chưa thành niên;
• Giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân theo yêu cầu chính đáng của đương sự.

Khi xét xử kín, tòa án vẫn phải tuyên án công khai. Quyết định xét xử kín do hội đồng xét xử (hoặc thẩm phán chủ tọa) quyết định trên cơ sở xem xét tính chất vụ án và yêu cầu của đương sự. Việc lạm dụng xét xử kín có thể bị coi là vi phạm nguyên tắc công khai.

4. Ý nghĩa của nguyên tắc xét xử công khai:

Nguyên tắc xét xử công khai mang lại nhiều giá trị quan trọng:

- Bảo đảm công bằng và khách quan: Giúp tòa án phải xem xét chứng cứ, lập luận một cách minh bạch, tránh thiên vị.

- Tăng cường giám sát xã hội: Nhân dân, báo chí và các cơ quan nhà nước có thể giám sát hoạt động tư pháp, góp phần chống tiêu cực.

- Giáo dục pháp luật: Qua việc tham dự phiên tòa, người dân hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ trong quan hệ với cơ quan nhà nước.

- Bảo vệ quyền con người: Thể hiện quyền được xét xử công bằng, công khai theo tiêu chuẩn quốc tế (điều 14 công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị mà Việt Nam tham gia).

- Nâng cao trách nhiệm của đương sự và người tiến hành tố tụng: Các bên phải trình bày rõ ràng, logic trước công chúng.

5. Thực tiễn áp dụng và một số lưu ý:

Trong thực tiễn tố tụng hành chính, tòa án thường tổ chức niêm yết thông báo mở phiên tòa tại trụ sở và có thể thông báo trên cổng thông tin điện tử. Người dân có thể tham dự nhưng phải tuân thủ nội quy phiên tòa (không ghi âm, ghi hình trái phép trừ trường hợp được phép).

Một số lưu ý quan trọng:

• Việc công khai chứng cứ không áp dụng với tài liệu, chứng cứ thuộc trường hợp không được công khai theo khoản 2 điều 96 luật TTHC 2015;
• Đương sự có quyền yêu cầu xét xử kín nếu thuộc các trường hợp trên, nhưng phải có lý do chính đáng và được tòa án chấp thuận;
• Tòa án có trách nhiệm bảo đảm quyền tham dự phiên tòa của mọi người, trừ trường hợp xét xử kín.

Nếu vi phạm nguyên tắc xét xử công khai (ví dụ: Không niêm yết, hạn chế người tham dự không chính đáng), bản án, quyết định có thể bị kháng cáo hoặc bị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.

Nguyên tắc xét xử công khai theo luật tố tụng hành chính 2015 là nền tảng quan trọng để xây dựng một nền tư pháp minh bạch, dân chủ và vì nhân dân. Việc tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc này không chỉ giúp giải quyết đúng đắn các khiếu kiện hành chính mà còn góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Nếu bạn đang tham gia một vụ án hành chính hoặc cần tư vấn cụ thể về quyền tham dự phiên tòa, hãy liên hệ với tòa án nhân dân có thẩm quyền hoặc Công ty luật TNHH Chuẩn A để được hỗ trợ kịp thời.