Thanh tra nhà nước trong quản lý thuế là hoạt động của cơ quan có thẩm quyền nhằm kiểm tra, xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật thuế của người nộp thuế, cơ quan thuế và các tổ chức, cá nhân có liên quan. Hoạt động này góp phần phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật về thuế, đảm bảo công bằng, minh bạch trong quản lý thu ngân sách nhà nước.

Theo luật quản lý thuế 2019, thanh tra thuế là một bộ phận quan trọng trong hệ thống quản lý thuế, bên cạnh kiểm tra thuế, cưỡng chế thuế và xử lý vi phạm.

1. Căn cứ pháp lý về thanh tra nhà nước trong quản lý thuế:

Hoạt động thanh tra nhà nước trong lĩnh vực thuế được điều chỉnh bởi các văn bản pháp luật sau:

• Luật quản lý thuế số 38/2019/QH14;
• Luật thanh tra năm 2022;
• Các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành liên quan đến thanh tra, kiểm tra thuế.

Trong đó, luật quản lý thuế 2019 quy định cụ thể về nguyên tắc, thẩm quyền, nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan thanh tra thuế.

2. Nhiệm vụ của thanh tra nhà nước trong quản lý thuế:

Theo quy định của pháp luật, thanh tra nhà nước trong quản lý thuế có các nhiệm vụ cơ bản sau:

2.1) Thanh tra việc chấp hành pháp luật thuế:

Thanh tra nhà nước thực hiện thanh tra đối với:

• Người nộp thuế trong việc kê khai, nộp, hoàn thuế, miễn giảm thuế;
• Cơ quan thuế và công chức thuế trong việc thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao.

Qua đó, đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật thuế và phát hiện sai phạm nếu có.

2.2) Phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật thuế:

Thanh tra thuế có nhiệm vụ:

• Phát hiện các hành vi trốn thuế, gian lận thuế, chậm nộp thuế;
• Kiến nghị hoặc trực tiếp xử phạt vi phạm hành chính về thuế theo thẩm quyền;
• Chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra nếu có dấu hiệu tội phạm về thuế.

2.3) Kiến nghị hoàn thiện chính sách, pháp luật thuế:

Thông qua hoạt động thanh tra thực tiễn, cơ quan thanh tra có trách nhiệm:

• Tổng hợp những bất cập, vướng mắc trong chính sách thuế;
• Kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật cho phù hợp.

3. Quyền hạn của thanh tra nhà nước trong quản lý thuế:

Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ, pháp luật trao cho thanh tra nhà nước trong quản lý thuế nhiều quyền hạn quan trọng.

3.1) Quyền yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu:

Thanh tra thuế có quyền:

• Yêu cầu người nộp thuế, tổ chức, cá nhân liên quan cung cấp hồ sơ, chứng từ, sổ sách kế toán;
• Yêu cầu giải trình những vấn đề liên quan đến nội dung thanh tra.

Việc cung cấp thông tin phải đầy đủ, trung thực và đúng thời hạn theo yêu cầu của đoàn thanh tra.

3.2) Quyền kiểm tra, xác minh thực tế:

Thanh tra nhà nước được quyền:

• Kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế;
• Xác minh thực tế hoạt động sản xuất, kinh doanh;
• Đối chiếu số liệu kê khai thuế với thực tế phát sinh.

3.3) Quyền xử phạt và kiến nghị xử lý:

Theo thẩm quyền, thanh tra thuế có quyền:

• Lập biên bản vi phạm hành chính về thuế;
• Ra quyết định xử phạt hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử phạt;
• Kiến nghị thu hồi tiền thuế, tiền phạt, tiền chậm nộp vào ngân sách nhà nước.

3.4) Quyền áp dụng biện pháp ngăn chặn:

Trong trường hợp cần thiết, thanh tra thuế có thể:

• Kiến nghị áp dụng biện pháp cưỡng chế thuế;
• Tạm giữ tài liệu, chứng cứ theo quy định của pháp luật.

4. Nguyên tắc hoạt động của thanh tra nhà nước trong quản lý thuế:

Hoạt động thanh tra thuế phải tuân thủ các nguyên tắc:

• Đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục pháp luật;
• Khách quan, công khai, minh bạch;
• Không làm cản trở hoạt động bình thường của người nộp thuế;
• Không trùng lặp giữa thanh tra và kiểm tra thuế.

5. Ý nghĩa của thanh tra nhà nước trong quản lý thuế:

Thanh tra nhà nước trong quản lý thuế có vai trò đặc biệt quan trọng:

• Nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật thuế của người nộp thuế;
• Phòng chống thất thu ngân sách nhà nước;
• Góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng;
• Tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động quản lý thuế.

Nhiệm vụ và quyền hạn của thanh tra nhà nước trong quản lý thuế được luật quản lý thuế Việt Nam quy định rõ ràng, chặt chẽ, nhằm đảm bảo hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý thuế. Việc hiểu đúng và đầy đủ các quy định này giúp người nộp thuế chủ động tuân thủ pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi tham gia hoạt động thanh tra thuế.