Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng là một trong những trường hợp nhà nước thực hiện quyền thu hồi đất theo quy định của pháp luật. Luật đất đai 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/8/2024, một số quy định từ 1/1/2025) đã quy định rõ ràng, minh bạch hơn về các trường hợp, điều kiện và trình tự thủ tục nhằm đảm bảo lợi ích quốc gia, công cộng đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân. Bài viết dưới đây tóm tắt chi tiết các quy định quan trọng nhất để bạn dễ theo dõi.

1. Các trường hợp nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh:

Theo điều 78 luật đất đai 2024, nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh trong các trường hợp sau:

• Làm nơi đóng quân, trụ sở làm việc của cơ quan, đơn vị thuộc lực lượng vũ trang nhân dân;
• Làm căn cứ quân sự;
• Làm công trình phòng thủ quốc gia, trận địa và công trình đặc biệt về quốc phòng, an ninh;
• Làm ga, cảng, công trình thông tin, liên lạc quân sự, an ninh;
• Làm công trình công nghiệp, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao, kho tàng phục vụ trực tiếp cho quốc phòng, an ninh;
• Làm trường bắn, thao trường, bãi thử vũ khí, bãi hủy vũ khí và các công trình khác phục vụ quốc phòng, an ninh;
• Các trường hợp khác theo quy định của pháp luật.

2. Các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng:

Điều 79 luật đất đai 2024 quy định cụ thể khoảng 32 trường hợp (trước đây thường gọi là 31-32 trường hợp), bao gồm:

• Xây dựng công trình giao thông (đường cao tốc, đường sắt, cảng biển, sân bay...);
• Xây dựng công trình thủy lợi, cấp nước, thoát nước, xử lý chất thải;
• Xây dựng công trình năng lượng (điện lực, dầu khí...);
• Xây dựng khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế;
• Xây dựng khu đô thị, khu dân cư nông thôn, nhà ở xã hội, công trình công cộng, di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh;
• Xây dựng công trình sự nghiệp giáo dục, y tế, khoa học, thể thao, môi trường;
• Các dự án khác phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng theo quy định (có thể bổ sung theo trình tự rút gọn của Quốc hội).

Việc thu hồi phải nằm trong kế hoạch sử dụng đất hàng năm cấp huyện đã được phê duyệt và thuộc danh mục dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

3. Căn cứ và điều kiện thu hồi đất (điều 80 luật đất đai 2024):

Để thực hiện thu hồi, phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

• Phải căn cứ vào quy định tại điều 78 hoặc điều 79;
• Dự án phải có trong kế hoạch sử dụng đất hàng năm cấp huyện đã được phê duyệt;
• Phải hoàn thành việc phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí tái định cư trước khi ban hành quyết định thu hồi đất;
• Đối với một số trường hợp tạo quỹ đất sạch, phải đảm bảo nhà nước đầu tư để quản lý, khai thác hoặc giao cho nhà đầu tư theo pháp luật.

Lưu ý quan trọng: Việc thu hồi chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết, đúng mục đích, phù hợp quy hoạch và phải ưu tiên thỏa thuận với người dân.

4. Trình tự, thủ tục thu hồi đất chi tiết (điều 87 luật đất đai 2024 và nghị định 102/2024/NĐ-CP):

Trình tự thủ tục được quy định khá chi tiết, thường gồm khoảng 16 bước chính theo hướng dẫn của Bộ nông nghiệp và môi trường (trước đây là Bộ TN&MT). Dưới đây là các bước chính:

- Xây dựng kế hoạch thu hồi đất: Cơ quan tài nguyên và môi trường (hoặc tổ chức phát triển quỹ đất) phối hợp xây dựng và trình UBND cấp có thẩm quyền phê duyệt kế hoạch (bao gồm thông tin dự án, kế hoạch bồi thường, tái định cư...).

- Tổ chức họp với người có đất bị thu hồi: UBND cấp xã chủ trì, phối hợp Mặt trận tổ quốc và các bên liên quan họp phổ biến thông tin dự án, lấy ý kiến người dân trước khi ban hành thông báo thu hồi.

- Ban hành và gửi thông báo thu hồi đất:

• Thời hạn chậm nhất 90 ngày đối với đất nông nghiệp, 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp trước khi quyết định thu hồi;
• Nội dung nêu rõ lý do thu hồi, diện tích, vị trí, tiến độ, kế hoạch bồi thường, hỗ trợ, tái định cư...;
• Thu hồi bằng hình thức gửi trực tiếp từng hộ, niêm yết tại trụ sở UBND xã, địa điểm sinh hoạt cộng đồng, thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng.

- Điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm: UBND cấp xã phối hợp thực hiện. Người dân có trách nhiệm phối hợp. Nếu không phối hợp, sẽ vận động thuyết phục; quá thời hạn sẽ áp dụng kiểm đếm bắt buộc.

- Lập, thẩm định, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: Phải công khai, lấy ý kiến người dân. Phương án phải được phê duyệt trước quyết định thu hồi.

- Ban hành quyết định thu hồi đất và Quyết định phê duyệt phương án bồi thường (có thể trong cùng ngày).

- Thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: Thanh toán tiền bồi thường, bố trí chỗ ở mới (khu tái định cư phải hoàn thiện hạ tầng đồng bộ).

- Bàn giao đất: Người dân bàn giao mặt bằng sau khi nhận đủ bồi thường, hỗ trợ.

- Cưỡng chế thu hồi đất (nếu cần): Chỉ áp dụng khi đã vận động thuyết phục nhưng người dân vẫn không chấp hành. Phải có quyết định cưỡng chế riêng, đảm bảo đúng trình tự pháp luật.

- Quản lý đất đã thu hồi: Tổ chức phát triển quỹ đất hoặc UBND cấp xã quản lý đến khi giao, cho thuê đất mới.

Toàn bộ quy trình nhấn mạnh nguyên tắc dân chủ, công khai, minh bạch, kịp thời và ưu tiên đối thoại, thỏa thuận với người dân.

5. Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất:

- Nguyên tắc: Bồi thường bằng đất cùng mục đích (nếu có) hoặc bằng tiền theo giá đất cụ thể; hỗ trợ ổn định đời sống, việc làm; tái định cư phải đảm bảo hạ tầng đồng bộ, phù hợp phong tục tập quán.

- Điều kiện được bồi thường về đất (điều 95): Có giấy chứng nhận (hoặc đủ điều kiện cấp), quyết định giao đất/cho thuê đất hợp pháp; đất sử dụng ổn định trước 1/7/2004 (đối với một số trường hợp nông nghiệp)...

Hỗ trợ thêm cho đối tượng chính sách, người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh bị ảnh hưởng.

6. Thẩm quyền thu hồi đất:

Theo luật đất đai 2024, thẩm quyền thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng được phân cấp mạnh cho UBND cấp huyện (trừ một số trường hợp đặc biệt thuộc cấp tỉnh hoặc thủ tướng Chính phủ). Điều này giúp rút ngắn thủ tục hành chính.

Lời khuyên cho người dân và tổ chức

• Khi nhận được thông báo thu hồi đất, cần kiểm tra kỹ nội dung, phối hợp đo đạc kiểm đếm và bảo lưu quyền khiếu nại nếu không đồng ý;
• Quyền khiếu nại, tố cáo được thực hiện theo quy định của pháp luật về khiếu nại tố cáo;
• Nên tham khảo ý kiến cơ quan tư vấn pháp lý hoặc văn phòng đăng ký đất đai địa phương để bảo vệ quyền lợi.

Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia, công cộng là nhiệm vụ quan trọng nhằm phục vụ phát triển đất nước, nhưng phải đảm bảo công bằng, minh bạch và hài hòa lợi ích. Luật đất đai 2024 đã bổ sung nhiều quy định tiến bộ hơn so với luật cũ, đặc biệt về thời hạn thông báo, trách nhiệm bồi thường và phân cấp thẩm quyền.

Nếu bạn cần tư vấn cụ thể cho trường hợp thực tế hoặc tài liệu chi tiết hơn (nghị định 102/2024/NĐ-CP, nghị định 88/2024/NĐ-CP về bồi thường...), hãy liên hệ cơ quan nhà nước có thẩm quyền tại địa phương (sở nông nghiệp và môi trường hoặc phòng tài nguyên và môi trường) hoặc Công ty luật TNHH Chuẩn A để được hướng dẫn và giải thích.