Hội thẩm nhân dân là những công dân được hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra, tham gia xét xử tại tòa án nhân dân nhằm bảo đảm nguyên tắc nhân dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội. Trong tố tụng hành chính, hội thẩm nhân dân đóng vai trò quan trọng trong việc xét xử các vụ án liên quan đến quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền.

Theo luật tố tụng hành chính năm 2015, hội thẩm nhân dân tham gia xét xử các vụ án hành chính cùng với thẩm phán, góp phần bảo đảm tính khách quan, công bằng và dân chủ trong hoạt động xét xử.

1. Căn cứ pháp lý về việc hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án hành chính:

Việc hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án hành chính được quy định rõ trong:

• Luật tố tụng hành chính năm 2015;
• Luật tổ chức tòa án nhân dân năm 2014.

Theo quy định, tòa án xét xử vụ án hành chính theo chế độ hội đồng xét xử, trong đó bao gồm thẩm phán và hội thẩm nhân dân (trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn).

2. Thành phần hội đồng xét xử vụ án hành chính có hội thẩm nhân dân:

2.1) Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính:

Theo luật tố tụng hành chính, hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án hành chính gồm:

• 1 thẩm phán và 2 hội thẩm nhân dân;
• Hoặc 2 thẩm phán và 3 hội thẩm nhân dân (đối với vụ việc phức tạp).

Trong hội đồng xét xử, hội thẩm nhân dân ngang quyền với thẩm phán khi nghị án và quyết định bản án, trừ các vấn đề thuộc thẩm quyền riêng của thẩm phán theo luật định.

2.2) Xét xử phúc thẩm vụ án hành chính:

Ở giai đoạn phúc thẩm, hội đồng xét xử không có hội thẩm nhân dân, mà chỉ gồm các thẩm phán. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa xét xử sơ thẩm và phúc thẩm trong tố tụng hành chính.

3. Quyền và nghĩa vụ của hội thẩm nhân dân trong xét xử hành chính:

Khi tham gia xét xử vụ án hành chính, hội thẩm nhân dân có các quyền và nghĩa vụ sau:

• Tham gia xét hỏi tại phiên tòa;
• Tham gia nghị án và biểu quyết quyết định của hội đồng xét xử;
• Độc lập và chỉ tuân theo pháp luật khi xét xử;
• Bảo đảm giữ bí mật nội dung nghị án.

Hội thẩm nhân dân có trách nhiệm nghiên cứu hồ sơ vụ án, lắng nghe ý kiến của các bên đương sự để đưa ra nhận định khách quan, đúng pháp luật.

4. Ý nghĩa của việc hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án hành chính:

Việc hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án hành chính có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn:

• Bảo đảm nguyên tắc nhân dân tham gia xét xử;
• Tăng cường tính dân chủ, minh bạch trong hoạt động tư pháp;
• Góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức;
• Giám sát hoạt động xét xử của tòa án thông qua đại diện nhân dân.

Đặc biệt, trong các vụ án hành chính, nơi một bên thường là cơ quan nhà nước, sự tham gia của hội thẩm nhân dân giúp cân bằng vị thế giữa các bên tranh tụng.

5. Một số lưu ý khi áp dụng quy định về hội thẩm nhân dân trong tố tụng hành chính:

• Hội thẩm nhân dân chỉ tham gia xét xử sơ thẩm, không tham gia phúc thẩm;
• Không tham gia xét xử theo thủ tục rút gọn.

Phải từ chối tham gia xét xử nếu thuộc trường hợp không được tham gia theo quy định của pháp luật (xung đột lợi ích, quan hệ với đương sự…).

Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án hành chính theo quy định của luật tố tụng hành chính là một cơ chế quan trọng nhằm bảo đảm tính dân chủ, khách quan và đúng pháp luật trong hoạt động xét xử. Việc hiểu rõ vai trò, quyền hạn và phạm vi tham gia của hội thẩm nhân dân sẽ giúp người dân và các chủ thể liên quan bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong quá trình tố tụng hành chính.